Future Library: H ελληνική βιβλιοθήκη που βραβεύτηκε από το Ίδρυμα Γκέιτς με 1 εκ. δολάρια δείχνει το μέλλον

127

Όταν ακούμε τη λέξη «βιβλιοθήκη» τι μας έρχεται στο μυαλό; Ατέλειωτα ράφια γεμάτα βιβλία, απόλυτη σιωπή και προσωπικό με ύφος βλοσυρό και με το δάχτυλο μπροστά στο στόμα να μας ζητάει να κάνουμε ησυχία. Σκεφτείτε τώρα μία άλλη εικόνα. Πάλι ένα χώρο γεμάτο βιβλία, όπου παιδιά και μεγάλοι παίζουν μουσική, κατασκευάζουν 3D αντικείμενα και παρακολουθούν κάθε είδους σεμινάρια, ενώ οι ηλικωμένοι κάνουν κούνια και μαθαίνουν πώς να χρησιμοποιούν το Facebook, το Twitter και το Skype. Δεν είναι μια μακρινή εικόνα από το μέλλον, είναι η βιβλιοθήκη του σήμερα, η οποία ξεκίνησε από τη μικρή πόλη της Βέροιας για να κατακτήσει όλη την Ελλάδα – και όχι μόνο.

Το 2010 το Ίδρυμα Μελίντα και Μπιλ Γκέιτς -ναι, του γνωστού Γκέιτς!- βράβευσε το όραμα που έχτιζε υπομονετικά επί 25 χρόνια ο τότε διευθυντής της Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Βέροιας Γιάννης Τροχόπουλος – και τώρα γενικός διευθυντής του Κέντρου Πολιτισμού του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος – με ένα εκατομμύριο δολάρια. Το μοναδικό παράδειγμα της, το ότι παρουσίασε δηλαδή τις βιβλιοθήκες ως δημόσιους χώρους που προσφέρουν δημιουργικές διεξόδους για όλη τη κοινότητα μέσα από την ανάγνωση, την τεχνολογογία και τη … φασαρία, δεν ήταν δυνατό να περάσει απαρατήρητο. Σήμερα, τα εγγεγραμμένα μέλη της ανέρχονται σε 30.000, το 61% του πληθυσμού έχει πρόσβαση στις υπηρεσίες της, ενώ δανείζει 200.000 τεκμήρια ετησίως.

Το 2011, αμέσως μετά το βραβείο, το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, αντλώντας έμπνευση από το επίτευγμα της Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Βέροιας, αποφάσισε να εφαρμόσει το ίδιο μοντέλο σε όλη την Ελλάδα. Έτσι προέκυψε το Future Library, το πρόγραμμα που έχει σκοπό να δημιουργήσει τις βιβλιοθήκες του μέλλοντος. Οι αριθμοί λένε πολλά: 140 βιβλιοθήκες, 7,354 μέλη, 8 πλήρως ανακαινισμένες παιδικές βιβλιοθήκες στην Κεντρική Μακεδονία και 5 «Media Lab» σε όλη τη χώρα.

Επειδή όμως οι άνθρωποι λένε σίγουρα ομορφότερες ιστορίες από τα νούμερα, ο υπεύθυνος του Future Library, Δημήτρης Πρωτοψάλτου μίλησε στη HuffPost Greece για όλα αυτά που κάνουν την Βιβλιοθήκη της Βέροιας ξεχωριστή, για το πώς έγινε το Future Library πραγματικότητα και για το κλειδί της επιτυχίας που όλοι ξεχνάμε: την αφοσίωση στην κοινότητα.

future library

Ποιοι είναι αυτοί οι παράγοντες που ανέδειξαν τη Βιβλιοθήκη της Βέροιας νικήτρια του βραβείου του ενός εκατομμυρίου δολαρίων;

Στην Ελλάδα ήταν σαν όαση η Βιβλιοθήκη, με την έννοια ότι όλη η υπόλοιπη χώρα είναι η έρημος που δεν ζει τίποτα, και η Βέροια ήταν μια ωραία λίμνη με έναν φοίνικα στη μέση. Υπήρχαν άνθρωποι που πίστεψαν σε αυτό, κυρίως ο Γιάννης Τροχόπουλος, ο τότε διευθυντής της. Το παράδειγμα το οποίο αναγνώρισε το Ίδρυμα Γκέιτς έχει να κάνει με το μέγεθος της Βιβλιοθήκης. Βρήκαν δηλαδή έναν μικρό οργανισμό, ο οποίος μπορεί και επιβιώνει για πάρα πολλά χρόνια αξιοπρεπώς, εισάγοντας μικρές καινοτομίες. Έναν οργανισμό που είναι σε θέση να ανακαλύπτει τις πραγματικές ανάγκες της τοπικής κοινωνίας και αυτό είναι κάτι που δεν το συναντάμε συχνά.

Το Ίδρυμα Γκέιτς αναγνώρισε ότι αυτό είχε τρομερό ενδιαφέρον και το ανέδειξε. Αφορά ουσιαστικά το πώς η Βιβλιοθήκη τα τελευταία 20 χρόνια καταφέρνει να αναπτύσσει υπηρεσίες, οι οποίες έχουν ως επίκεντρο την τεχνολογία και πώς αυτή τη τεχνολογία θα βελτιώσει τη ζωή του κόσμου. Αυτή ήταν μία στρατηγική που η Βιβλιοθήκη την είχε σκεφτεί και την είχε βάλει ως κεντρικό άξονα της 20 χρόνια πριν το 2010 που βραβεύτηκε, και αυτό ήταν κάτι πρωτοποριακό.

future library

Ποιες είναι οι ανάγκες της τοπικής κοινωνίας που ουσιαστικά καλύπτει η Βιβλιοθήκη;

Υπάρχει απίστευτη χρήση των υπολογιστών, κάτι που σημαίνει ότι ο κόσμος στη Βέροια το έχει ανάγκη αυτό, να έχει δηλαδή δωρεάν πρόσβαση στον υπολογιστή και το Ίντερνετ. Υπάρχει τρομερή ανάγκη και ζήτηση στο να παρέχουμε σεμινάρια βελτίωσης των τεχνολογικών δεξιοτήτων του κόσμου. Έρχονται για παράδειγμα στη Βιβλιοθήκη για να παρακολουθήσουν σεμινάρια για το πώς να φτιάξουν το βιογραφικό τους. Ή θα έρθουν οι πιο μεγάλης ηλικίας για να μάθουν πώς να χρησιμοποιούν το Facebook, το Twitter ή το Skype. Όλα αυτά, μπορεί εκ πρώτης όψεως να μην έχουν να κάνουν με μια εντυπωσιακή ιστορία, αλλά αυτά είναι που κάνουν τη διαφορά στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Όλο αυτό το κλίμα που δημιουργείται με τον κόσμο είναι πραγματικά αυτό που κάνει τη διαφορά σε σχέση με άλλες βιβλιοθήκες. Υπάρχουν επίσης πολλά παιδιά που έρχονται για να συμμετέχουν σε σεμινάρια ρομποτικής και προγραμματισμού. Όλα αυτά γίνονται φυσικά δωρεάν. Υπάρχει λοιπόν αυτό το κοινό που όταν δεν έχει αυτές τις διεξόδους που προσφέρει η Βιβλιοθήκη, τότε νιώθει αποκλεισμένο.

future library

Και σε αυτές τις πρωτοπόρες υπηρεσίες τι άλλο έχει προστεθεί;

Στον πρώτο όροφο που τον ανακαινίσαμε το 2014 έχουμε και εντελώς νέες υπηρεσίες, όπως για παράδειγμα το μουσικό στούντιο. Πρόκειται για ένα κανονικό στούντιο ηχογράφησης και ο οποιοσδήποτε μπορεί να κλείσει τον χώρο δωρεάν. Μέχρι και μουσικά όργανα δανείζουμε πλέον. Το γνωρίζουμε ότι πριν από 20 χρόνια η βιβλιοθήκη απλά δάνειζε βιβλία. Στην πορεία όμως συνειδητοποιήσαμε ότι μπορούμε να δανείσουμε και άλλου είδους μέσα. Η απήχηση στο μουσικό στούντιο είναι τόσο μεγάλη σε σχέση με αυτό που είχαμε στο μυαλό μας και με αυτό που είχαμε σχεδιάσει που ακόμα και εμείς εκπλαγήκαμε. Έχουμε μια ουρά νέων ανθρώπων που έρχονται για τρεις ώρες στο μουσικό στούντιο και ηχογραφούν μουσική. Πριν από λίγα χρόνια δεν θα μπορούσε κανείς να φανταστεί όχι υπάρχει θέση για έναν τεχνικό ήχου σε μια βιβλιοθήκη, αλλά εμείς έχουμε όντως έναν που διευθύνει το μουσικό στούντιο.

future library

Ποιες είναι οι πηγές χρηματοδότησής της;

Ένα μικρό κομμάτι της κρατικής χρηματοδότησης έρχεται από την κρατική επιχορήγηση. Έχουν μειωθεί δραματικά οι χρηματοδοτήσεις όλων των δημόσιων βιβλιοθηκών σε όλη τη χώρα τα τελευταία χρόνια και αυτό είναι πραγματικά κρίμα. Εκτός από τα το Βραβείο Γκέιτς, το οποίο και αξιοποιεί η Βιβλιοθήκη στις υποδομές της – έκανε την ανακαίνιση του πρώτου ορόφου και τώρα θα κάνει και του δεύτερου – μεγάλη υποστήριξη έχει λάβει από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και από άλλα ελληνικά ιδρύματα, όπως το ΚΙΚΠΕ, καθώς και από ευρωπαϊκά προγράμματα.

future library

Πότε και πώς προέκυψε λοιπόν το Future Library;

Το Future Library προέκυψε το 2011, δηλαδή σχεδόν μετά το βραβείο που πήρε η Βιβλιοθήκη της Βέροιας από το Ίδρυμα Γκέιτς. Καταρχάς το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος πήρε την πρωτοβουλία για να δημιουργηθεί κάποιο πρόγραμμα που θα ενίσχυε τις δημόσιες και τις δημοτικές βιβλιοθήκες στην επικράτεια. Ο βασικός λόγος που το ήθελε αυτό είναι ότι επενδύει στο να χτιστεί το νέο σπίτι της Εθνικής Βιβλιοθήκης και πρόκειται για μία πολύ ακριβή επένδυση. Το Ίδρυμα θεώρησε σκόπιμο λοιπόν να βελτιώσει το επίπεδο των βιβλιοθηκών της χώρας χώρας συνολικά, έτσι ώστε η βιβλιοθήκη η οποία χτίζει να έχει επίπτωση θετική στον κόσμο. Διαφορετικά, η κοινωνία θα αδιαφορούσε τελικά για αυτή την επένδυση. Ένας χώρος λοιπόν όπου η βιβλιοθήκη ανθούσε, ήταν η Βέροια. Αυτό το παράδειγμα το Ίδρυμα πίστεψε ότι μπορούμε κάπως να το πολλαπλασιάσουμε ανά την Ελλάδα, ώστε σιγά σιγά να αρχίσει να καλλιεργείται ένα υγιές περιβάλλον βιβλιοθηκών. Και ως συνέπεια, το κοινό μετά να εκτιμήσει και να χρησιμοποιήσει τις νέες υπηρεσίες της νέας Εθνικής Βιβλιοθήκης. Από την αρχή δώσαμε στο Future Library τον χαρακτήρα του δικτύου. Είπαμε ότι θα δημιουργήσουμε έναν οργανισμό ο οποίος θα βασίζεται σε δίκτυο των βιβλιοθηκών, θα δώσουμε έμφαση στο ό,τι και αν κάνουμε να μην έχει επίδραση μόνο σε μία βιβλιοθήκη αλλά σε πολλές οι οποίες συνεργάζονται.

future library

Ποια ήταν τα πρώτα σας βήματα;

Αρχικά, πριν ξεκινήσουμε το οτιδήποτε, είχαμε κάνει ένα feasibility study, δηλαδή μια μελέτη σκοπιμότητας. Γυρίσαμε όλη την Ελλάδα για να χαρτογραφήσουμε τις ανάγκες και το επίπεδο των βιβλιοθηκών στη χώρα, για να καταλάβουμε τι είναι εφικτό και τι όχι. Αυτό ήταν το πρώτο βήμα για να μας γνωρίσει το δίκτυο. Αρχικά μας αντιμετώπισαν με σκεπτικισμό και καχυποψία, στην πορεία όμως τα πράγματα εξελίχθηκαν πάρα πολύ θετικά. Υπήρξε χτίσιμο μεγάλης εμπιστοσύνης μεταξύ των ανθρώπων που δουλεύουν στις βιβλιοθήκες και δημιουργήσαμε ένα περιβάλλον άμεσης επικοινωνίας, μιλούσαμε απευθείας δηλαδή με όσους δούλευαν σε κάθε βιβλιοθήκη και επικεντρωθήκαμε σε συνταγές οι οποίες ξέραμε ότι θα δουλέψουν.

future library

Και στη συνέχεια πώς προχωρήσατε;

Δώσαμε μεγάλη έμφαση στο να εκπαιδεύσουμε και να ενισχύσουμε τις δεξιότητες των υπαλλήλων, μέχρι τότε δεν υπήρχε κανενός είδους κατάρτιση στους ανθρώπους των βιβλιοθηκών που να έχει σχέση με την παραγματικότητα. Και έτσι, για παράδειγμα, αναπτύξαμε σεμινάρια ηγεσίας. Είναι αρκετά πρωτοποριακό να το κάνεις αυτό σε βιβλιοθήκες, είναι κάτι που γίνεται συνήθως σε επιχειρήσεις. Βρήκαμε λοιπόν από την κάθε περιφέρεια έναν «library innovator», στα ελληνικά «δίκτυο πρωτοπόρων». Ο βασικός του ρόλος ήταν να συντονίσει τις βιβλιοθήκες στην περιφέρειά του.

Πόσο εύκολο ήταν να γίνει αυτό;

Ένα βασικό πρόβλημα που είχαμε εντοπίσει από πριν, ήταν ότι κανείς δεν συνεργαζόταν με κανέναν. Είναι που είναι μικρές οι βιβλιοθήκες μας, δούλευαν και μόνες τους, επομένως το αποτέλεσμά τους ήταν μηδενικό. Για μας η συνεργασία ήταν σημαντική, για αυτό τοποθετήσαμε σε κάθε περιφέρεια τον «library innovator». Κάναμε λοιπόν σεμινάρια, πήγαμε εξωτερικό, φέραμε εκπαιδευτές από τον επιχειρηματικό κόσμο. Η νοοτροπία που υπήρχε στις βιβλιοθήκες άλλαξε λοιπόν μέσα από την εκπαίδευση. Το δύσκολο ήταν να αλλάξουμε ον τρόπο σκέψης των βιβλιοθηκών, να αγκαλιάσουν αυτές τις νέες υπηρεσίας και να τις προσφέρουν στο κόσμο.

future library

Με ποια δραστηριότητα άρχισε η εφαρμογή του Future Library στις βιβλιοθήκες;

Με την καλοκαιρινή εκστρατεία για την προώθηση της ανάγνωσης. Πριν από το Future Library, αυτό το έκανε η Βιβλιοθήκη της Βέροιας επί 10 χρόνια και είχε τεράστια επιτυχία. Κάθε καλοκαίρι καλούσαμε τα παιδιά να έρθουν στη Βιβλιοθήκη και με διάφορα δημιουργικά εργαστήρια, μέσα από αφήγηση, παιχνίδι ή εικαστικά, προωθούσαμε την ανάγνωση. Εμείς ξέραμε την ανάγκη της τοπικής κοινωνίας για αυτού του είδους την υπηρεσία. Τα καλοκαίρια για παράδειγμα, υπάρχουν πολλά παιδιά που δεν πηγαίνουν διακοπές ή δεν έχουν δημιουργικές διεξόδους. Υπάρχει μια κακή θεωρία που λέει ότι τα παιδιά το καλοκαίρι δεν πρέπει να διαβάζουν, κάτι το οποίο είναι τραγικό. Το διάβασμα όμως δεν θα πρέπει να συνδέεται με κάτι κακό. Εμείς πιστεύαμε ότι τα παιδιά δεν διαβάζουν το καλοκαίρι επειδή δεν τους δίνεται αυτή η επιλογή ως διέξοδος. Το βασικό είναι να συγκεντρωθείς στην ανάγκη του κόσμου και όχι στη βιβλιοθήκη. Επιμείναμε σε αυτό, ανεξαρτήτως από το τι έλεγαν οι άνθρωποι στις βιβλιοθήκες, ότι δηλαδή δεν πίστευαν σε αυτό, ότι δεν νομίζουν ότι τα παιδιά πρέπει να διαβάζουν το καλοκαίρι και ότι κανένας δεν θα έρθει.

Τι ανταπόκριση είχε λοιπόν η καλοκαιρινή εκστρατεία;

Την πρώτη χρονιά οργανώθηκε σε 70 βιβλιοθήκες. Στην πορεία, αν και στην αρχή ήταν διστακτικές, παρασύρθηκαν από τον ρυθμό και τον δημιουργικό σχεδιασμό και όταν είδαν τον κατακλυσμό των ανθρώπων, δεν υπήρχε γυρισμός. Την επόμενη χρονιά είχε διπλασιαστεί το μέγεθος της εκστρατείας. Πιστέψανε και οι ίδιοι οι άνθρωποι των βιβλιοθηκών στις δυνατότητες τους, τις οποίες τις είχαν, αλλά έπρεπε κάπως να τις βγάλουμε στην επιφάνεια.

 

Μου περιγράφετε ουσιαστικά ένα μοντέλο βιβλιοθήκης πολύ διαφορετικό από αυτό που έχουμε στο μυαλό μας, με τα σκονισμένα ράφια και την απόλυτη ησυχία.

Εμείς θέλουμε η βιβλιοθήκη να είναι ένα community hub, να μπορεί δηλαδή να συμμετέχει ενεργά η κοινωνία σε ό,τι γίνεται. Είναι για μας στρατηγικής σημασίας η βιβλιοθήκη να βοηθήσει την τοπική κοινωνία, οι πολίτες να γίνουν δημιουργικοί, να μην καταναλώνουν απλά περιεχόμενο, αλλά να δημιουργούν γνώση και οι ίδιοι. Η βιβλιοθήκη έχει αυτή την αποστολή, να βοηθήσει την τοπική κοινωνία να χρησιμοποιήσει τα εργαλεία που υπάρχουν. Αυτό γίνεται και μέσα από την κοινωνικοποίηση, γιατί η βιβλιοθήκη είναι ένας χώρος συνάντησης παιδείας, πολιτισμού και δημιουργικότητας της τοπικής κοινωνίας. Είναι σημαντικό να αναδείξουμε τον δημόσιο χώρο στον οποίο μπορεί να πάει ο οποιοσδήποτε, δεν πρέπει να τον απαξιώνουμε. Η Βιβλιοθήκη της Βέροιας είναι δημόσια, αλλά η κοινωνία την αγαπά και την σέβεται.

Και ποια, πιστεύετε, είναι η μεγάλη κατάκτηση αυτού του εγχειρήματος;

Δείχνουμε ότι μπορεί να συνεργαστεί το δημόσιο με το ιδιωτικό και αυτό για μένα είναι πολύ σημαντικό κατόρθωμα. Το Future Library είναι ένας ιδιωτικός φορέας, χρηματοδοτούμενος από ιδιωτικά ιδρύματα, ο οποίος μαζί με την τοπική κοινωνία συνεργάζεται δημιουργικά σε έναν δημόσιο χώρο και μαζί τον αναδεικνύουν. Υπάρχει μια μεγάλη μερίδα κόσμου στις πόλεις η οποία δεν υποστηρίζεται από πουθενά, όσον αφορά την παιδεία, τον πολιτισμό, τη δημιουργικότητα. Η βιβλιοθήκη αυτό το πράγμα πρέπει να το καλύψει.

 

Το επόμενο μεγάλο σας project είναι η συμμετοχή σας στο INELI Balkans. Μιλήστε μου λοιπόν για αυτό.

Το INELI ως πρόγραμμα είναι χρηματοδοτούμενο από το Ίδρυμα Γκέιτς, στο οποίο το Future Library συμμετείχε ως ένας φορέας που παρακολουθούσε την εκπαίδευση. Αποφασίσαμε να υλοποιήσουμε το ίδιο πρόγραμμα στην περιοχή των Βαλκανίων. Το όραμά μας είναι να επεκτείνουμε τα αποτελέσματα κ&